Baby’s of AI: wie betaalt ons pensioen?

De vergrijzing dwingt ons tot hervormen. Maar wat als artificiële intelligentie de aannames achter die consensus sneller herschrijft dan de hervormingen zelf?

Op de lagere school leerde ik dat de wereld te veel mensen telde. Paul Ehrlich voorspelde hongersnoden, China voerde haar éénkindpolitiek in en dichter bij huis pleitte de filosoof Etienne Vermeersch voor een actief beleid van geboortebeperking. Vandaag is dat sentiment omgeslagen: de beroepsbevolking krimpt, de vergrijzing zet de welvaartsstaat onder druk en het recept luidt nu net méér kinderen.

Dit recept steunt op de aanname dat arbeidskrachten nodig zijn om pensioenen te betalen.

Productiviteitswinsten zijn er al op microniveau

Wie met een krimpende bevolking evenveel welvaart wil creëren, moet productiever worden. Europa zet daarvoor in op herindustrialisatie en innovatie. En sinds de komst van ChatGPT en Claude komt de belofte van productiviteitswinst niet langer alleen van nieuwe fabrieken, maar ook van een nieuwe soort intelligentie. En die belofte is al meetbaar: onderzoekers zagen de productiviteit van vijfduizend klantendienstmedewerkers met gemiddeld 15 procent stijgen na de invoering van een AI-assistent. Programmeurs werkten hun taken zelfs dubbel zo snel af.

Hoe die winsten op microniveau zich vertalen naar de hele economie, is echter minder duidelijk. Nobelprijswinnaar Daron Acemoglu schat het effect op ongeveer 1 procent extra bbp over tien jaar, terwijl Goldman Sachs op diezelfde periode rekent op 7 procent.

Tegelijkertijd loopt de rekening van de vergrijzing op. De Belgische Studiecommissie verwacht stijgende sociale uitgaven tot 2070, zelfs bij een gestage productiviteitsgroei van 1,1%. Komen AI-winsten daarbovenop, dan krimpt die factuur aanzienlijk. Blijft de revolutie uit, dan blijft ze vrijwel intact. Maar zelfs als AI de nodige productiviteitswinsten boekt, zijn we er nog niet. Pensioenen worden immers betaald uit bijdragen op lonen. Naarmate AI welvaartscreatie loskoppelt van menselijke arbeid, verschuift het vraagstuk van ‘te weinig handen’ naar ‘hoe belasten en verdelen we welvaart die niet langer via loonbrieven stroomt’.

Medische doorbraken verergeren de vergrijzing

De tijd zal uitwijzen of AI onze productiviteit werkelijk verhoogt, maar diezelfde technologie belooft ons alvast ook een langer leven. Het bekendste voorbeeld is AlphaFold, een AI-model van Google DeepMind dat een vijftig jaar oud raadsel kraakte: voorspellen hoe de eiwitten in ons lichaam zich vouwen. Die doorbraak leverde de makers de Nobelprijs voor Scheikunde op en leverde wetenschappers een scherper zicht op hoe ziektes ontstaan. Wie vandaag een pensioenleeftijd vastlegt, doet dat voor een levensverwachting die tegen dan misschien weer opgeschoven is.

Waar brengt dit ons?

AI kan de vergrijzing dus langs twee kanten tegelijk herschrijven. Hogere productiviteit kan de economische druk van een krimpende beroepsbevolking verlichten, terwijl medische vooruitgang die druk kan vergroten door ons langer te laten leven. Hoe die twee krachten zich tot elkaar zullen verhouden, is vandaag moeilijk te voorspellen, maar als beide beloften van AI werkelijkheid worden, ontstaat een vreemde nieuwe wereld: een economie die groeit zonder dat veel mensen ervoor hoeven te werken, terwijl we langer leven.

Betere statistieken

Dat dit nog futuristisch klinkt, is begrijpelijk. Dit is dan ook geen pleidooi om noodzakelijke hervormingen uit te stellen, maar wel om na te denken hoe een razendsnel evoluerende technologie de aannames erachter kan veranderen. Dat begint bij beter meten hoe AI onze economie nu al beïnvloedt, want in de officiële statistieken valt dat nauwelijks te lezen. Goldman Sachs schat dat zo’n 115 miljard dollar aan AI-gedreven groei niet eens in de Amerikaanse bbp-cijfers terug te vinden is. Europa kampt met hetzelfde probleem: de sectorindeling waarop onze statistieken steunen, werd vastgelegd in 2022 voor de lancering van ChatGPT en wordt pas rond 2040 herzien. Een bedrijf dat vandaag AI-modellen ontwikkelt of verhuurt, past in geen enkel hokje waardoor AI-gedreven verschuivingen vaak lang onzichtbaar blijven.

Tegen 2030 weten we hopelijk meer: hoeveel welvaart AI creëert, en hoeveel levensjaren ze ons erbij geeft. Op de lagere school leerde ik dat de wereld te veel mensen telde. Die les bleek fout. Misschien sneuvelt de les van vandaag, dat er te weinig mensen zijn, even goed.