Als AI alleen het antwoord geeft, wie stelt dan nog de lastige vragen?

Nieuws bereikt burgers steeds vaker via platformen die zelf niet aan journalistiek doen. Naast een economische uitdaging voor Belgische nieuwsmedia, is dat vooral een democratisch probleem. De journalistiek moet burgers opnieuw overtuigen van haar publieke functie.

De vierde macht

Ten eerste steunt een democratie op burgers die geïnformeerde keuzes kunnen maken op basis van betrouwbare informatie waar iemand verantwoordelijkheid voor neemt. Daarom wordt een journalist die een onjuist AI-citaat gebruikt, al snel op non-actief gezet. Wie daarentegen googelt wat de impact van de recent ingevoerde meerwaardebelasting is, krijgt bovenaan bij ‘AI-overzicht’ een behoorlijk nuttig antwoord, maar met volgende disclaimer: “AI-reacties kunnen fouten bevatten. Neem voor financieel advies contact op met een professional”.

Een tweede cruciale functie van de media is hun controlerende functie als ‘vierde macht’. Journalisten onthullen schandalen, publiceren gelekte documenten of trotseren urenlang een regenachtige Wetstraat om die ene kritische vraag te stellen. Generatieve AI formuleert indrukwekkende antwoorden, maar legt weinig ministers het vuur aan de schenen. Voor kwalitatieve antwoorden op vragen over nieuws is generatieve AI afhankelijk van hoogwaardige data, lees journalistieke arbeid. De AI-bedrijven die daarvoor weigeren te betalen, zagen de tak af waarop ze zelf zitten.

Einde van het blauwe-linkjes-tijdperk

Onderzoek zoals het Reuters Digital News Report 2026 toont voor België dat zowel de Vlaamse als de Franstalige nieuwsmedia een groot bereik blijven behouden, maar dat redacties onder druk staan door besparingen, ontslagen en consolidatie. Het bereik financiert de journalistiek niet meer. Inkomsten uit print dalen, advertentiegeld verschuift weg naar grote platformen en nieuwe digitale inkomsten kunnen het gat niet dichten.

Tegelijk stijgt het gebruik van generatieve AI sterk en evolueert Google Search van een toegangspoort naar andere websites naar een AI-omgeving waarin gebruikers vervolgvragen stellen, documenten toevoegen en vooral niet meer doorklikken naar het originele artikel. Het einde van het blauwe-linkjes-tijdperk is ingezet.

Voor het eerst zijn wereldwijd nieuwssites en nieuwsapps niet langer de populairste bronnen van nieuws. Mensen migreren naar platformen die ze minder vertrouwen en schreeuwen tegelijk om kritisch en betrouwbaar nieuws. Als er niets verandert, krijgt de burger steeds vaker dezelfde hapklare, herverpakte informatie voorgeschoteld. Machthebbers werken meer in de luwte, terwijl niets nog stof doet opwaaien behalve de prestaties van onze Rode Duivels.

Een gezond medialandschap in 2030

Nostalgie naar een tijd waarin de kranten de machtige poortwachters waren, zal ons niet helpen. In 2030 moeten we naar een informatie-ecosysteem waar technologie de democratische controle versterkt, zonder dat de verantwoordelijkheid verdwijnt.

In dat medialandschap hebben nieuwsmedia begrepen dat burgers niet louter nieuws consumeren, maar met nieuws in gesprek gaan. AI wordt volop gebruikt, maar mag niet verward worden met journalistiek. Burgers kunnen de herkomst van beeldmateriaal verifiëren, gegevens uit verschillende stukken combineren, lokale beslissingen spiegelen aan internationale trends en bevindingen visualiseren. Transparantie over werkwijze en redactionele onafhankelijkheid staat buiten kijf.

De geïnformeerde burger weet niet alleen wat er beslist werd, maar ook wie besliste, wie daar invloed op had, wie ervan profiteert en wie hij daarvoor moet belonen of afstraffen in het stemhokje.

Oproep aan alle Belgische nieuwsmedia

Vandaar een oproep aan alle Belgische nieuwsmedia, vanuit een vurige overtuiging van hun belang voor onze samenleving: voer samen campagne. Niet alleen richting beleidsmakers over falende advertentiemodellen, maar vooral richting burgers. Zet de kanalen, de gezichten, het bereik en de expertise die jullie elke dag gebruiken om de wereld van duiding te voorzien, in om uit te leggen waarom het zo belangrijk is dat jullie doen wat jullie doen.

Ten eerste, toon wat er onder de motorkap van de journalistiek zit. Neem kijkers, luisteraars en lezers mee achter de schermen bij diepgravend onderzoek. Toon hoe jullie machthebbers bevragen, feiten controleren en experten selecteren. Wees helder over jullie missie en geef eindelijk antwoord op de vraag of een journalist neutraal, onpartijdig, of gewoon eerlijk moet zijn.

Ten tweede, laat zien wat er gebeurt als journalistiek haar democratische functies niet meer kan vervullen. Toon de impact van het verdwijnen van onafhankelijke kranten, redacties en lokale verslaggeving. Laat zien wat er gebeurt als de vierde macht haar lastige vragen niet meer kan stellen.